Các lệnh Linux cơ bản cần biết khi dùng VPS

Khi mới dùng VPS Linux, bạn sẽ phải làm việc hoàn toàn qua dòng lệnh (command line). Đừng lo — bạn chỉ cần khoảng 20-30 lệnh là đủ cho 90% công việc hằng ngày. Bài này tổng hợp những lệnh quan trọng nhất.

 Điều hướng thư mục

pwd              # In ra thư mục hiện tại (Print Working Directory)
ls               # Liệt kê file/thư mục trong thư mục hiện tại
ls -la           # Liệt kê chi tiết (kể cả file ẩn)
ls -lh           # Liệt kê với dung lượng dễ đọc (KB, MB)
cd /var/www      # Chuyển đến thư mục /var/www
cd ~             # Về thư mục home của user hiện tại
cd ..            # Lùi lại thư mục cha
cd -             # Quay lại thư mục vừa ở

 Quản lý file và thư mục

mkdir myapp              # Tạo thư mục tên myapp
mkdir -p a/b/c           # Tạo cả chuỗi thư mục lồng nhau
touch file.txt           # Tạo file rỗng
cp file.txt backup.txt   # Sao chép file
cp -r folder1 folder2   # Sao chép cả thư mục
mv file.txt /tmp/        # Di chuyển file sang /tmp/
mv oldname.txt new.txt  # Đổi tên file
rm file.txt             # Xoá file
rm -rf folder           # Xoá thư mục và toàn bộ nội dung bên trong (cẩn thận!)

 Đọc và chỉnh sửa file

cat file.txt             # Xem toàn bộ nội dung file
less file.txt            # Xem file có phân trang (q để thoát)
head -n 20 file.txt     # Xem 20 dòng đầu
tail -n 50 file.txt     # Xem 50 dòng cuối
tail -f /var/log/nginx/access.log  # Xem log realtime
nano file.txt           # Mở file bằng nano editor (Ctrl+O lưu, Ctrl+X thoát)

Mẹo dùng nano:

• Ctrl + O → Lưu file
• Ctrl + X → Thoát
• Ctrl + K → Xoá cả dòng
• Ctrl + W → Tìm kiếm

 Phân quyền file (chmod, chown)

chmod 755 script.sh          # Cấp quyền rwxr-xr-x
chmod +x deploy.sh           # Thêm quyền execute cho tất cả
chmod 600 ~/.ssh/id_rsa      # Chỉ owner đọc/ghi (bắt buộc cho SSH key)
chown www-data:www-data /var/www/html  # Đổi owner:group
chown -R ubuntu:ubuntu /var/www       # Đệ quy cho cả thư mục

Giải thích số quyền: 7=rwx, 6=rw-, 5=r-x, 4=r--, 0=---. Ba số tương ứng với owner, group, others.

 Theo dõi hệ thống

top              # Xem process đang chạy, CPU, RAM (q để thoát)
htop             # Phiên bản đẹp hơn của top (cài: apt install htop)
df -h            # Xem dung lượng disk (h = human readable)
df -h /          # Xem dung lượng ổ đĩa gốc
free -h          # Xem RAM và Swap đang dùng
uptime           # Xem server đã chạy bao lâu, load average
uname -a         # Xem thông tin hệ điều hành
lscpu            # Xem thông tin CPU

 Mạng

ip addr                      # Xem IP của server
ss -tlnp                     # Xem các port đang lắng nghe
netstat -tlnp                # Tương tự ss (cài: apt install net-tools)
ping google.com              # Kiểm tra kết nối mạng
curl -I https://google.com   # Kiểm tra HTTP response
wget https://example.com/file.zip  # Tải file từ URL

 Quản lý gói phần mềm (Ubuntu/Debian)

apt update                   # Cập nhật danh sách gói
apt upgrade -y               # Nâng cấp tất cả gói đã cài
apt install nginx            # Cài nginx
apt remove nginx             # Gỡ nginx
apt autoremove               # Xoá gói không còn cần thiết
dpkg -l | grep nginx         # Kiểm tra xem nginx đã cài chưa

 Quản lý dịch vụ (systemctl)

systemctl start nginx        # Khởi động nginx
systemctl stop nginx         # Dừng nginx
systemctl restart nginx      # Khởi động lại nginx
systemctl reload nginx       # Reload cấu hình (không cắt kết nối)
systemctl status nginx       # Xem trạng thái
systemctl enable nginx       # Bật tự khởi động cùng hệ thống
systemctl disable nginx      # Tắt tự khởi động

 Tìm kiếm

find / -name "*.log" -size +100M    # Tìm file .log lớn hơn 100MB
find /var/www -name "config.php"    # Tìm file config.php
grep -r "error" /var/log/nginx/     # Tìm chữ "error" trong thư mục
grep -n "keyword" file.txt          # Tìm keyword có số dòng
history                             # Xem lịch sử lệnh đã gõ
history | grep ssh                  # Lọc lịch sử lệnh ssh

 Phím tắt hữu ích trong Terminal

• Ctrl + C — Dừng lệnh đang chạy
• Ctrl + Z — Tạm dừng lệnh (đưa vào background)
• Ctrl + L — Xoá màn hình terminal
• Tab — Tự động hoàn thành tên file/lệnh
• ↑ ↓ — Duyệt lịch sử lệnh đã gõ
• !ssh — Chạy lại lệnh ssh gần nhất